छत्रपती शिवाजी महाराज
इ.स. १६३० – इ.स. १६८०
मराठा साम्राज्याचे संस्थापक; न्यायी, धर्मनिरपेक्ष आणि लोककल्याणकारी राज्यकर्ते.
परिचय
छत्रपती शिवाजी महाराज हे मराठा साम्राज्याचे संस्थापक आणि एक महान योद्धे, प्रशासक आणि राज्यकर्ते होते. त्यांनी मुघल साम्राज्याच्या विरोधात स्वराज्य स्थापन केले. ते सर्व धर्मांचा आदर करणारे, महिलांचा सन्मान राखणारे आणि रयतेचे कल्याण करणारे राजे म्हणून ओळखले जातात.
जीवनचरित्र
छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा जन्म इ.स. १६३० मध्ये शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. त्यांच्या आई जिजाबाई यांनी त्यांना रामायण, महाभारत आणि शिवाजींच्या पराक्रमाच्या कथा सांगून घडवले. वडील शहाजी भोसले यांनी त्यांना पुण्याची जहागीर दिली.
वयाच्या १६ व्या वर्षी त्यांनी तोरणा किल्ला जिंकून स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवली. त्यांनी अफझलखानाचा वध, शाइस्तेखानावर हल्ला आणि आग्र्याहून सुटका यांसारख्या धाडसी मोहिमा केल्या.
इ.स. १६७४ मध्ये रायगडावर त्यांचा राज्याभिषेक झाला आणि ते "छत्रपती" झाले. त्यांनी आरमार उभारले, किल्ले बांधले आणि एक कार्यक्षम प्रशासन व्यवस्था निर्माण केली. त्यांचे निधन इ.स. १६८० मध्ये रायगडावर झाले.
प्रमुख कार्य व साहित्य
शिवाजी महाराजांनी मराठा साम्राज्याची स्थापना केली. त्यांनी भारतीय आरमाराचा पाया घातला. "अष्टप्रधान मंडळ" ही प्रशासन व्यवस्था निर्माण केली. रयतेसाठी न्यायी महसूल व्यवस्था आणली. सर्व धर्मांना समान आदर दिला. महिलांच्या सन्मानाचे कठोर नियम केले.
प्रसिद्ध विचार
"स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच. [तपासणे आवश्यक – हे वाक्य लोकमान्य टिळकांचे आहे, शिवाजींचे नाही]"
"शत्रूला कधीही कमी लेखू नका."
"किल्ला म्हणजे राज्याचा कणा आहे."
संबंधित स्थळे
शिवनेरी किल्ला
जन्मस्थान
जुन्नर, पुणे जिल्हा, महाराष्ट्र
रायगड किल्ला
राजधानी आणि समाधीस्थान
रायगड जिल्हा, महाराष्ट्र
प्रतापगड
अफझलखान वधाचे स्थान
सातारा जिल्हा, महाराष्ट्र
सिंधुदुर्ग
समुद्रातील किल्ला; आरमाराचे केंद्र
सिंधुदुर्ग जिल्हा, महाराष्ट्र